Wateroverlast als ontwerpopgave
Klimaatadaptatie heeft een steeds duidelijkere plaats gekregen binnen de architectuur en stedenbouw. Groene daken, infiltratievoorzieningen, waterdoorlatende bestrating en wadi's worden vaker toegepast om regenwater op een natuurlijke manier op te vangen en af te voeren.
Toch wordt een belangrijk onderdeel soms onderschat: de directe aansluiting tussen de buitenruimte en het gebouw.
Juist op deze overgang kunnen kwetsbare situaties ontstaan. Een laaggelegen entree, een aflopende toegang naar een parkeergarage of een verhard terrein dat richting de gevel afwatert, kan bij hevige regenval voor problemen zorgen.
Water volgt immers geen architectonische grenzen. Het beweegt onder invloed van hoogteverschillen en zoekt de laagste punten op.
Daarom is het belangrijk om niet alleen te ontwerpen voor de dagelijkse situatie, maar ook rekening te houden met uitzonderlijke weersomstandigheden.
Het maaiveld bepaalt waar het water naartoe stroomt
Een zorgvuldig ontworpen buitenruimte kan een belangrijke bijdrage leveren aan het beperken van wateroverlast.
Het begint met de hoogteverhoudingen rondom het gebouw. Kleine verschillen in maaiveldhoogte kunnen bepalen of regenwater van de gevel wegstroomt of zich juist bij een toegang verzamelt.
Bij het ontwerpen van terreinen en gebouwentrees verdienen daarom verschillende aspecten aandacht.
Hoogteligging en afschot
Het terrein moet zodanig worden ontworpen dat water zoveel mogelijk naar geschikte opvang- of afvoerlocaties wordt geleid. Daarbij moet worden voorkomen dat water zich verzamelt voor deuren, kelderramen of andere kwetsbare openingen.
Overgangen tussen bestrating en gevel
Verharde oppervlakken kunnen de afstroming van regenwater versnellen. Vooral grote parkeerterreinen, pleinen en toegangswegen verdienen aandacht wanneer zij richting een gebouw aflopen.
Waterberging en infiltratie
Groene zones, infiltratiestroken en wadi's kunnen helpen om regenwater tijdelijk vast te houden. De geschiktheid en capaciteit hangen onder meer af van de bodem, de beschikbare ruimte en de plaatselijke grondwaterstand.
Kwetsbare toegangen
Entrees, laad- en losopeningen, souterrains en parkeergarages kunnen extra bescherming nodig hebben. Vooral wanneer het gebouw lager ligt dan de omliggende openbare ruimte, is het verstandig om het risico op instromend water vroegtijdig te beoordelen.
Door deze onderdelen integraal te bekijken, wordt waterveiligheid onderdeel van het ontwerp in plaats van een probleem dat achteraf moet worden opgelost.
Niet iedere locatie kan permanent worden aangepast
Bij nieuwbouw zijn er doorgaans mogelijkheden om de hoogteligging, afwatering en entreeconstructies vanaf het begin op elkaar af te stemmen.
Bij renovatie of herontwikkeling ligt dat vaak anders.
Bestaande gevels, funderingen, toegangswegen en hoogteverschillen beperken de mogelijkheden om ingrijpende aanpassingen door te voeren.
Daarnaast kunnen permanente waterkerende constructies gevolgen hebben voor de toegankelijkheid en de uitstraling van het gebouw.
Een verhoogde drempel is bijvoorbeeld niet altijd wenselijk bij een publiek toegankelijke entree. En een vaste waterkering kan de dagelijkse bereikbaarheid of het gebruik van een buitenruimte belemmeren.
In dergelijke situaties kan een flexibele beschermingsmaatregel interessant zijn.
Tijdelijke waterkeringen als onderdeel van het exterieurconcept
Bij het ontwerpen van een klimaatbestendige buitenruimte wordt doorgaans eerst gekeken naar maatregelen die water vasthouden, bergen en gecontroleerd afvoeren.
Wanneer deze maatregelen onvoldoende bescherming bieden, kan een aanvullende waterkering worden overwogen.
Een tijdelijke waterkering van Waterschot is een voorbeeld van een verplaatsbare voorziening waarmee op specifieke locaties een barrière tegen instromend oppervlaktewater kan worden opgebouwd.
Het systeem bestaat uit modulaire elementen die aan elkaar gekoppeld kunnen worden om een beschermingslijn te vormen.
Doordat de elementen na gebruik weer kunnen worden verwijderd, blijft het oorspronkelijke gebruik van de buitenruimte in normale omstandigheden behouden.
Dat kan een voordeel zijn bij representatieve gebouwentrees, bedrijfsterreinen en andere locaties waar een permanente waterkerende constructie niet wenselijk is.
Wel vraagt het gebruik van een mobiele waterkering om een zorgvuldige beoordeling van de omstandigheden. De ondergrond, verwachte waterhoogte, stroming en aansluitingen op bestaande constructies bepalen mede of het systeem geschikt is.
Een mobiele waterkering vormt daarom geen vervanging van een goed ontworpen waterhuishouding, maar kan deze onder bepaalde omstandigheden aanvullen.
Ontwerp ook de toekomstige beschermingslijn
Wanneer in het ontwerp rekening wordt gehouden met een mogelijke tijdelijke waterkering, ontstaan interessante mogelijkheden.
Zo kan op de situatietekening vooraf worden bepaald waar een beschermingslijn moet komen en hoe deze aansluit op gevels, muren en andere vaste onderdelen.
Daarbij is het verstandig om rekening te houden met de volgende ontwerpkeuzes:
- Een geschikte plaatsingszone:
- reserveer voldoende ruimte voor het veilig en stabiel opstellen van de waterkering.
- Een passende ondergrond:
- voorkom onnodige oneffenheden, abrupte niveauverschillen en obstakels op de beoogde plaatsingslocatie.
- Zorgvuldige aansluitingen:
- onderzoek hoe de beschermingslijn kan aansluiten op bestaande constructies zonder dat water eenvoudig langs de uiteinden stroomt.
- Bereikbaarheid en logistiek:
- zorg dat de benodigde elementen tijdig naar de locatie gebracht en opgebouwd kunnen worden.
- Een gecontroleerde waterroute:
- bepaal waar het tegengehouden water naartoe stroomt en voorkom dat de maatregel elders nieuwe overlast veroorzaakt.
Ook moet worden onderzocht of de tijdelijke afsluiting gevolgen heeft voor vluchtroutes, toegankelijkheid of hulpdiensten.
Door deze zaken tijdens het ontwerp mee te nemen, wordt de latere inzet van een beschermingsvoorziening eenvoudiger en beter voorspelbaar.
Flexibiliteit als kwaliteit van duurzaam ontwerpen
Duurzaam ontwerpen draait niet uitsluitend om energieprestaties en materiaalgebruik. Ook de manier waarop een gebouw kan omgaan met veranderende omstandigheden speelt een rol.
Een gebouw dat langdurig bruikbaar blijft, moet immers bestand zijn tegen uiteenlopende belastingen en gebruikssituaties.
Flexibele waterbescherming past binnen deze gedachte. Een tijdelijke voorziening kan op momenten van verhoogd risico worden ingezet, zonder dat de buitenruimte permanent verandert.
De aandacht voor deze systemen groeit ook binnen het professionele waterbeheer.
In juli 2026 publiceerde STOWA een onderzoek naar mobiele waterkeringen als alternatief voor traditionele zandzakken. Daaruit blijkt dat mobiele systemen voordelen kunnen bieden op het gebied van herbruikbaarheid en inzetbaarheid, maar dat geen enkel systeem voor iedere locatie geschikt is.
Voor architecten en ontwerpers onderstreept dit het belang van een locatiegerichte benadering.
Niet het product, maar de combinatie van gebouw, terrein en verwachte waterbelasting moet de basis vormen voor de gekozen oplossing.
Een toekomstbestendig exterieur begint bij de tekentafel
De buitenruimte speelt een grotere rol in de bescherming van gebouwen dan op het eerste gezicht zichtbaar is.
Een doordachte terreininrichting kan de kans op wateroverlast aanzienlijk beperken. Tegelijkertijd blijft het belangrijk om rekening te houden met extreme omstandigheden waarin reguliere afwatering en waterberging mogelijk onvoldoende zijn.
Door al tijdens het ontwerp na te denken over kwetsbare gebouwopeningen, mogelijke waterstromen en aanvullende beschermingsvoorzieningen, ontstaat een robuuster geheel.
Daarbij hoeven waterveiligheid en architectonische kwaliteit elkaar niet in de weg te staan.
De uitdaging voor ontwerpers is om gebouwen en buitenruimten te creëren die niet alleen aantrekkelijk en functioneel zijn, maar ook voorbereid op de omstandigheden van morgen.
